خداوند متعال نعمت‌های فراوانی به انسان عرضه داشته است، از جمله، حیوانات را مسخّر بشر نمود تا از گوشت و پوست و محصولات آن استفاده کنند
و نیازهای خویش را برآورده نمایند. و از طرفی در آفرینش موجودات
زنده نشانه‌های بی‌شماری از قدرت و عظمت و حکمت پروردگار نهفته است از این رو می‌فرماید:

«أَفَلاَ یَنظُرُونَ إِلَى‏ الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ»[1]

«و آیا به شتر نظر نمى‏کنند که چگونه آفریده شده؟!»

خداوند موجودات مختلف اعم از حیوان و گیاه و ... را در اختیار انسان قرارداد تا از وجود آنها پی به وجود قدرت خدا ببرد و بعد از استفاده‌ی او را شکرگزاری کند.

قرآن کریم از 39 نوع حیوان و حشره با تعابیر متعدّد (حدود 63 تعبیر) به صورت اسم صریح یا کنایه نام می‌برد که عبارتند از[2] چهارپایان، شتر، پشه، قاطر، گاو، اژدها، اسب، ملخ، جانوران شکاری، الاغ، گورخر، ماهی، مار، خوک، جنبندگان (زمین)، موریانه، مگس، حیوانات رام، حیوانات سم‌دار، حیوانات درنده، سلوی[3]، گوسفند، قورباغه، پرنده، گوساله، عنکبوت، کلاغ، پروانه، فیل بوزینه، شیر، سگ، شپش، بز، میش، زنبور عسل، مورچه، هدهد.

اینک نظر شما را به فهرست مفصلی که در این راستا ارایه می‌شود، جلب می‌کنیم:[4]

 

نام قرآنی

نام فارسی

نام سوره و آیه

متن آیه

الابل

شتر

انعام / 144، ذاریات / 2، غاشیه / 17

وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ

الانعام

چهارپایان

انعام / 136 و 138 و 139 و 142، حج/30 و 34، زمر/6، شوری/11، عبس / 32، غافر/79، فاطر/28، فرقان/ 44 و 49، مومنون / 21، محمد/12، نازعات/33، نحل/ 5 و 66 و 80، نساء/119، یونس/24، آل‌عمران/ 14، سجده / 27، شعراء / 133،
طه / 54، یس / 71

... الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِیباً

البُدن

جمع بُدنه، شتر و گاو قربانی[5]

حج / 36

وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُم

البعوضة

پشه

بقره / 26

مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا

بعیر

شتر[6]

یوسف / 65 و 72

وَنَزْدَادُ کَیْلَ بَعِیرٍ

البغال

قاطرها

نحل / 8

وَالْخَیْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِیرَ...

البقر

گاو

انعام / 144 و 146

وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ

البقرة

یک گاو ]ماده[

بقره / 67 و 68 و 69 و 70 و 71

إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَن تَذْبَحُوا بَقَرَةً

بقرات

گاوها

یوسف / 43 و 46

إِنِّی أَرَى‏ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمانٍ

ثُعبان

مار بزرگ ـ اژدها

اعراف / 107، شعراء / 32

فَأَلْقَى‏ عَصَاهُ  فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُبِینٌ

الجاریات

]اسبان[ رونده به نرمی آب

ذاریات / 3

فَالْجَارِیَاتِ یُسْراً[7]

الجراد

ملخ

اعراف / 133، قمر / 7

...فأرسلنا عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ...

جان

مار

قصص / 31

تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ

الجمل

شتر[8]

اعراف / 40

حَتَّى‏ یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ

الجوارح

جانوران شکاری[9]

مائده / 4

وَمَا عَلَّمْتُم مِنَ  الْجَوَارِحِ

الجیاد[10]

اسبان چابک تندرو

ص / 31

بِالْعَشِیِّ الصَّافِنَاتُ الْجِیَادُ

جِمال

شتران (ترجمه آیت‌الله مکارم)، جمع ابل

مرسلات / 33

کَأَنَّهُ جِمَالَةٌ صُفْرٌ

الحاملات و قراً

]شتر[ حمل کننده‌ی بار سنگین

ذاریات / 2

فَالْحامِلاَتِ وِقْراً[11]

الحمار

الاغ ـ خر

بقره / 259، جمعه / 5

وَانْظُرْ إِلَى‏ حِمَارِکَ

الحُمُر

گورخران[12]

مدثر/ 50

کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنفِرَةٌ

الحمیر

الاغ‌ها ـ خرها

لقمان / 19، نحل / 8

أَنکَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ

الحوت

ماهی بزرگ

صافات / 142، قلم / 48، اعراف / 163

فَالْتَقَمَهَ الْحُوتُ وَهُوَ  مُلِیمٌ

حوت (السمک)

ماهی

کهف / 61 و 64

بَیْنِهِمَا  نَسِیَا حُوتَهُمَا

حیة

مار

طه / 20

فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعَى

الخنازیر

خوک‌ها

مائده / 60

مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِیرَ

الخنزیر

خوک

مائده / 3، نحل / 115

وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ ...

الخیل

گروه اسبان

اسراء/ 64، آل‌عمران/ 14، انفال/60، ذاریات / 3، عادیات / 1 و 2 و 3 و 4 و 5، نحل / 8، حشر / 6

وَأَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَرَجِلِکَ

الدابّة

جنبنده[13]

بقره / 164، جاثیه / 4،
شوری / 29، فاطر / 45،‌
لقمان / 10، نحل / 49 و 61، نور / 45، هود / 6، انعام / 38

وَبَثَّ فِیهَا مِن کُلِّ دَابَّةٍ

الدوّابّ

جمع دابّه

انفال / 22 و 55، حج / 18، فاطر / 28

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللّهِ

دابّة الارض

کنایه از موریانه

سبأ / 14

... مَا دَلَّهُمْ عَلَى‏ مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ

الذئب

گرگ

یوسف / 13 و 14 و 17

وَأَخَافُ أَن یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ

الذبح

کنایه از قوچ ]یا گوسفند[

صافات / 107

وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ

ذُباب

مگس

حج / 73

... یَسْلُبْهُمْ الذُّبَابُ شَیْئاً...

الذّلول

حیوان رام و فرمانبردار

ملک / 15

جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً

دُی طُفر

حیوان سم‌دار

انعام / 146

حَرَّمْنَا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ...

السلوی

ورتیج[14]

اعراف / 160، طه / 80

وَأَنْزَلْنَا عَلَیْهِمُ  الْمَنَّ وَالسَّلْوَى...

(السمک) لحم طریّ[15]

ماهی

نحل / 14

لَحْماً طَرِیّاً وَتَسْتَخْرِجوا مِنْهُ حِلْیَةً...

السَبُع

جانور درنده

مائده / 3

... وَمَا أَکَلَ السَّبْعُ...

الصافنات

اسبان رهواری که بر سه پای خود می‌ایستند[16]

ص / 31

... بِالْعَشِیِّ الصَّافِنَاتُ الْجِیَادُ

الضأن

گوسفند

انعام / 143

...الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ...

ضفادع

قورباغه‌ها

اعراف / 133

...وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ...

ضامر

حیوان سورای لاغر و باریک اندام

حج / 27

...وَعَلَى‏ کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ

الطیر

پرنده ـ پرندگان

آل‌عمران / 14، انبیاء / 79، بقره / 260، حج / 31،
سبأ / 10، ص / 19،
مائده / 110، ملک / 19،
 نحل / 79، نمل / 17 و 20، نور / 41، یوسف / 36 و 41

الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ...

طائر

پرنده

اعراف / 131، انعام / 38

... وَلاَ طَائِرٌ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ

طیر

 

فیل / 3، نمل / 16

وَأَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبَابِیلَ

العادیات

]اسبان[ تازنده

عادیات / 1

وَالْعَادِیَاتِ ضَبْحاً

عجل

گوساله

اعراف / 148 و 152، بقره / 51 و 72 و 93، ذاریات / 26،
طه / 88، هود / 69

فَرَاغَ إِلَى‏  أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

العنکبوت

عنکبوت

عنکبوت / 41

...کَمَثَلِ الْعَنکَبُوتِ اتَّخَذَتْ...

العیر

آنچه بر آن طعام حمل می‌شود اعم از قافله‌های شتر و الاغ و قاطر[17]

یوسف / 82

وَالْعِیرَ الَّتِی أَقْبَلْنَا فِیهَا

غَنم

گوسفند

انبیاء / 78، انعام / 146

إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ

العشار

شتری که از آبستن آن ده ماهه گذشته است

تکویر / 4

وَإِذَا  الْعِشَارُ عُطِّلَتْ

الغُراب

کلاغ

مائده / 31

فَبَعَثَ اللّهُ غُرَاباً یَبْحَثُ...

المغیرات

]اسبان[ هجوم برنده

عادیات / 3

فَالْمُغِیرَاتِ صُبْحاً

الفراش

پروانه‌ها[18]

قارعة / 4

یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالْفَرَاشِ...

الفیل

فیل

فیل / 1

… رَبُّکَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ

القردة

بوزینه‌ها[19]

بقره / 65، مائده / 60، اعراف / 166

... کُونُوا قِرَدَةً  خَاسِئِینَ

قسورة

شیر[20]

مدثر / 51

فَرَّتْ مِن قَسْوَرَةٍ

القمل[21]

شپش، کنه

اعراف / 133

...الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ...

الکلب

سگ

اعراف / 176، کهف / 18 و 22

فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ ...

المتردیّة

حیوانی که با پرت شدن از بلندی بمیرد.

مائده / 3

وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ...

المعز

بز

انعام / 143

...مِن الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ...

المنخنقة

حیوانی که خفه شود.

مائده / 3

وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ...

الموریات

]اسبان[ شعله برانگیزنده با کوبش سم

عادیات / 2

فَالْمُورِیَاتِ قَدْحاً

الموقوذة

حیوانی که با زدن بمیرد.

مائده / 3

وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ ... وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ...

الناقة

ماده شتر

اسراء / 59، اعراف / 77، قمر / 27، هود / 64، شعراء / 155، شمس / 13

وَآتَیْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً

نعجة

میش

ص / 23 و 24

... نَعْجَةً  وَلِیَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ

النحل

زنبور عسل

نحل / 68

وَأَوْحَى‏ رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ...

النطیحة

حیوانی که با شاخ زدن حیوان دیگری بمیرد.

مائده / 3

وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ... ِ.وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّیَةُ وَالنَّطِیحَةُ

النَعَم

چهارپا

مائده / 95

فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ

من یمشی علی بطنه

حیواناتی که بر شکم راه می‌روند

نور / 45

مَن یَمْشِی عَلَى‏ بَطْنِهِ

من یمشی علی رجلین

حیواناتی که بر دوپا راه می‌روند

نور / 45

مَن یَمْشِی عَلَى‏ رِجْلَیْنِ

من یمشی علی اربع

حیواناتی که بر چهار پا راه می‌روند

نور / 45

مَن یَمْشِی عَلَى‏ أَرْبَعٍ

النمل

مورچه

نمل / 18

حَتَّى‏ إِذَا أَتَوْا عَلَى‏ وَادِ الَّنمْلِ...

النون

]ماهی بزرگ[

انبیاء / 87

وَذَا النُّونِ إذْ  ذَهَبَ مُغَاضِباً

الوحوش

جانوران وحشی

تکویر / 5

وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ

هدهد

شانه‌به سر

نمل / 20

فَقَالَ مَا لِیَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ...

هَدی

حیوانی که برای قربانی به مکه می‌برند

بقره / 196، مائده / 2 ـ 95 ـ 97، فتح / 25

فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا  اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْی

توضیحاتی پیرامون اسامی حیوانات در قرآن:

الف. از حیواناتی مانند «ماهی‌ها»، «پرندگان»، «پستانداران» و «حشرات» در چند جای قرآن به چهار صورت یاد شده است:

1. اسم صریح: مثل بقره (گاو ماده).

2. بصورت وصفی مانند: دابة الارض که منظور «موریانه» است و یا «بُدْن» که منظور شتر و گاو قربانی است.

3. نام حیوان به همراه فرآورده‌اش مثل نحل (زنبور عسل) و عسل.

4. به ذکر نام فرآورده اکتفاء شده است مثل لؤلؤ و مرجان.

ب: در یک تقسیم‌بندی دیگر می‌توان حیواناتی را که در قرآن آمده است به گروه‌های زیر تقسیم کرد:

1. حیوانات اهلی و کشاورزی مثل: بقره (گاو ماده)، غنم (گوسفند).

2. حیوانات وحشی مثل: ذئب (گرگ).

3. حشرات: مثل نمل (مورچه).

4. پرندگان: مثل هدهد.

5. حیوانات آبزی: مثل: حوت (ماهی).

از این حیوانات در 52 سوره و بالغ بر 154 آیه یاد شده، چنانکه برخی سوره‌ها نیز به نام آنها نام‌گذاری شده که در این میان، سوره‌ی بقره بزرگ‌ترین و سوره‌ی فیل کوچک‌ترین سوره‌ای است که به نام حیوانات می‌باشد.

ج: در یک تقسیم‌بندی کلی دیگر، قرآن کریم، حیوانات را به اقسام زیر تقسیم کرده است.[22]

1. من یمشی علی بطنه؛         حیواناتی که بر شکم راه می‌روند.

2. من یمشی علی رجلین؛       حیواناتی که بر دو پا راه می‌روند.

3. من یمشی علی اربع؛         حیواناتی که بر چهار پا راه می‌روند.

]البته به نظر می‌رسد این تقسیم‌بندی حداقل شامل حیوانات هوازی نمی‌شود[

د: در قرآن از ناس- بشر- بنی‌آدم و... نیز نام برده شده که همگی بر انسان دلالت می‌کند که اگر با عینک علم زیست‌شناسی بنگریم آن‌ها نیز از جمله‌ی حیوانات می‌باشد.

یادآوری: نام بردن حیوانات در قرآن به تنهایی دلالت بر اعجاز علمی ندارد ولی می‌تواند شگفتی علمی یا اشاره علمی باشد.

منابع «قرآن و زیست‌شناسی» جهت مطالعه بیشتر:

الف. فارسی

1. قرآن و پدیده‌های طبیعت از دید دانش امروز، د. یحیی نظیری، ناشر سحاب کتاب، چاپ اول، تیر 1358.

2. قرآن و طبیعت، د. عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، انتشارات زکات علم، چاپ اول، زمستان 1376.

3. اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، یدالله نیازمند، کانون انتشارات محمدی، چاپ ششم، شهریور 1358.

4. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، د. محمدعلی رضایی‌اصفهانی، ج 2، انتشارات کتاب مبین، چاپ اول، 1380.

5. قرآن و علوم روز، سید جواد افتخاریان، انتشارات افتخاریان، چاپ بیستم، 62.

6. نگرشی به علوم طبیعی در قرآن، لطیف راشدی، ناشر سبحان، چاپ اول، بهار 77.

7. قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، انتشارات توحید، 1362.

ب. عربی

1. رحیق العلم و الایمان، الدکتور احمد فؤاد باشا، ناشر دارالفکر العربی، الطبعة الاولی، 1422 هـ و 2002 م.

2. المعجم الطبیعی للقرآن الکریم، عزیز العلی العزی، انتشارات دارالتقریب بین المذهب الاسلامیة، الطبعة الاولی، 2001 م.

3. وجوه الاعجاز فی آیات التحل لغویاً ـ علمیاً ـ طبیاً، د. رضا فضیل بَکر، ناشر دارالاعتصام.

4. الاعجاز العلمی فی الاسلام و القرآن الکریم، محمد کامل عبدالصمد، ناشر الدار المصریة البنانیة، الطبعة الرابعة، 1416 هـ 1996 م.

 منبع: علوم مهر، منتشر شده توسطه مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی


[1] . غاشیه / 17.

[2] . ممکن است برخی از تعابیر شامل بعضی دیگر نیز بشود مثل انعام (چهارپایان) شامل گوسفند، گاو، شتر و اسب نیز می‌شود و شاید به عبارت بهتر چیزی ورای این حیوانات نباشد؛ اما به خاطر اهمیتی که خود این گونه‌ها و دسته‌های حیوانی داشت آنها را جداگانه ذکر نمودیم.

[3] . پرنده‌ای که خداوند برای بنی‌اسرائیل در هنگام سرگردانیشان در بیابان فرو فرستاد، تا از آن تغذیه نمایند، که پر گوشت و شبیه کبوتر است. (ر.ک: تفسیر نمونه / ج 1، ذیل آیه‌ی 57 سورة بقره)

[4] . برای ارائه‌ی فهرست از کتاب «نگاهی به دنیای حیوانات در قرآن» نیز بهره بردیم. (جلیل ابوالحب، ترجمه‌ی تقی متقی، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1380)

[5]. شتر یا گاوی که در مکه قربانی می‌کنند و برای همین کار آنرا چاق می‌کنند/ معجم الوسیط، ابراهیم مصطفی، احمد حسن الزیات، حامد عبدالقادر، محمدعلی النجار، ج 1، ص 44.

[6] . شتری که دندان پیشین درآورده و قوی و مناسب برای باربری است (الرائد، حیران مسعود، ترجمه انزابی نژاد، ج 1، ص 389، انتشارات آستان قدس رضوی، (چاپ سوم، 1380)

[7] . ترجمه آیت‌الله مکارم آنرا کنایه از کشتی‌هایی گرفته که در دریا حرکت می‌کنند.

[8] . شتر بزرگ: معجم الوسیط، ابراهیم مصطفی ـ احمد حسن الزیات ـ حامد عبدالقادر محمدعلی النجار، ج‌1، ص 136، معجم‌ اللغة ‌العربیة

[9] . که برای این کار تربیت شده‌اند مثل سگ، باز، یوزپلنگ.

[10] . جمع جوادات به معنای اسبان سریع السیر تندرو (تفسیر نمونه، ج 19، ص 291){این کلمه در قرآن صفت الصافنات آمده است.}

[11] . ترجمه‌ی آیت‌ الله مکارم شیرازی، «الْحامِلاَتِ وِقْراً» را کنایه از ابرهایی می‌داند که باران با خود
حمل می‌کنند.

[12] . ر.ک: ترجمه‌ی آیت‌الله مکارم.

[13] . هر حیوانی که بر زمین راه رود. غالباً به چهارپایی که بر آن سوار شوند یا بارکشند، اطلاق می‌شود. چارپا (تفسیر نمونه دابة را اعم از موجودات ذره‌بینی، پرندگان، ماهی‌ها و حیوانات غول پیکیری که ده‌ها تُن وزن دارند، می‌داند.) تفسیر نمونه، ج20، ص 461.

[14] . مرغی است مانند بلدرچین و کوچک‌تر از آن ـ قرآن کریم، ترجمه دکتر ابوالقاسم امامی، ص 171 ذیل آیه 160 / اعراف و همچنین پاورقی همان صفحه.

[15] . لحم طریّ: گوشت تازه (قرآن کریم، ترجمه آیت الله مکارم ذیل آیه مربوطه)

[16] . این کلمه در قرآن به همراه الجیاد آمده است.

[17] . معجم الوسیط، همان، ج 1، ص 639.

[18] . قرآن کریم، ترجمه آیت‌الله مکارم شیرازی.

[19] .همان.

[20] . همان.

[21] . برخی ترجمه‌ها آنرا یک آفت گیاهی ترجمه کرده‌اند. (قرآن کریم، ترجمه از آیت الله مکارم شیرازی، ذیل آیه مربوطه.)

[22] . برگرفته از همان، بخش چشم‌انداز بحث، ص 11 ـ 20.

 

 

نوشته شده توسط سعید در ۱۳٩٠/٩/۳٠ ساعت ۸:٢٠ ‎ب.ظ | لینک ثابت | پيام هاي ديگران ()